Wat is er eigenlijk zo menselijk aan mensen? Op die vraag zijn in de loop der eeuwen heel veel reacties gekomen. Zoals: hun ziel. Hun vrije wil. Hun besef van sterfelijkheid. Hun uitzonderlijke denkkracht en abstractievermogen. Mooie reacties, die tot denken aanzetten. Maar hun overtuigingskracht hebben ze goeddeels verloren. De ziel? Hm, lastig verhaal in een postreligieuze wereld. Vrije wil? Ontsnap maar eens aan de natuurwetten. We weten dat we sterfelijk zijn ja, maar dat voelt eerder als een vloek. En die uitzonderlijke denkkracht van ons, waar we ons eeuwenlang op hebben laten voorstaan, valt weg tegen de prestaties van supercomputers. Dus wat typeert ons eigenlijk nog?
Dat is de vraag van Artificial by Nature, de voorstelling van theatergezelschap Nineties Productions die ik zag op Crossbaan Zuid. Twee humanoïds vragen zich af waarom mensen eigenlijk opstaan uit hun bed. En zoals dat gaat met robots: ze moeten alle mogelijkheden overwegen en doorrekenen, want ze voelen het niet vanzelf na. Worden de lakens misschien te zweterig voor de mensen, roept de plicht van de agenda, verlangen ze naar een kopje thee, is het een vlucht weg van de nachtmerrie? De twee robots vragen het zich af, terwijl ze gestaag hun rondjes lopen in de zandkuil, hun overwegingen zingzeggend in een soort computergregoriaans.
Ik vond het een prachtige voorstelling: muzikaal, ritmisch, heel goed gefocust. En omdat kunstmatige intelligentie onze wereld snel verandert, is het thema raak. Gelukkig ging deze voorstelling nu eens niet ging over robots die op het punt zouden staan de macht over te nemen, want die kritiek begrijp ik nooit zo goed. Natuurlijk moeten we alert zijn. Maar dan niet zozeer omdat robots kwade bedoelingen zouden hebben. Het probleem is eerder dat robots de patronen van de huidige wereld klakkeloos – ja, gedachteloos – doortrekken. Kunstmatige intelligentie is snelle statistiek, die de wereld van gisteren razendsnel scant en dan de meest voor de hand liggende reactie ophoest. Hartstikke handig, want meer heb je vaak niet nodig om weer verder te kunnen. Maar de onvermijdelijke vertekeningen, de vooroordelen, en niet te vergeten de gevestigde belangen worden dus ook kritiekloos herhaald.
Misschien is dat wel de menselijke eigenschap die we nu het meeste nodig hebben: dat mensen desgewenst kunnen breken met bestaande patronen. Het kost moeite, het vraagt aandacht, maar als mens kun je denken: ‘hup, die kant op met mij’, zoals de humanoïds in de zandbak verwonderd constateren. Zo bezien is het niet zozeer het besef van sterfelijkheid dat mensen typeert. Het is, in de woorden van filosoof Hannah Arendt, onze nataliteit. Het is dat wonderlijke vermogen van ons om elke dag opnieuw geboren te worden. Om steeds opnieuw te beginnen, tegen de stroom van de gewoonte en de patronen in. Want we hoeven zo niet door te gaan. We kunnen veranderen. We kunnen denken: ‘hup, die kant op met mij’. Precies daar zit de hoop.
Denker des vaderlands Marjan Slob schreef de afgelopen dagen impressies van en gedachten over Oerol voor de Dagkrant.
Artificial by Nature van Nineties Productions kun je meemaken bij 14. Crossbaan Zuid. Meer informatie over de voorstelling lees je hier.
