Slechterikken vinden we fascinerend, maar waarom precies? Tom Lanoye werd ondervraagd door Leila van Wetten naar aanleiding van zijn voorstelling ReinAard en oer-schurk De Vos Reynaerde.
Het Bostheater zit gezellig vol. Tom Lanoye trakteert ons een dik vet uur op teksten uit zijn bundel ReinAard; een treffende bewerking van Van den vos Reynaerde, het satirisch dierenepos stammend uit de dertiende eeuw, geschreven in het toenmalige graafschap Vlaanderen. Dit epos is één van de vroegste voorbeelden in de wereldliteratuur waar dierenpersonages werden opgevoerd. Volgens Lanoye zijn er sindsdien ontelbare bewerkingen gemaakt. Lanoye: ‘Het origineel is een ongekend meesterwerk, en al zo vroeg in onze literatuurgeschiedenis geschreven. De Vos Reynaerde, in mijn bewerking ReinAard genoemd, heeft een grote psychopathische kant… De held van het verhaal is een grote schurk. Het grijpt mij elke keer weer, dat het sadisme van de Vos zo wordt toegewuifd door het publiek. Iedereen gaat er in mee… Dat is toch wel bijzonder? Maar ja, we gaan natuurlijk niet naar het theater voor realisme. We lezen geen brave boeken. In kunst kunnen we alles beleven wat in de alledaagse werkelijkheid door onszelf of door anderen wordt gecensureerd. Dit raakt aan de kern van Freuds droomduiding; in de droomwereld komt alles wat ons morele geweten bij dag camoufleert, tot uitdrukking.’
De Vos, zowel in het origineel als in Lanoye’s bewerking, brengt overal waar hij komt en gaat oneffenheden aan het licht. De andere personages proberen die oneffenheden weg te strijken, te verdoezelen, maar daar gaat Vos niet mee akkoord. Lanoye: ‘Hij loopt als een ontluisterende lachspiegel door het gestel… en iedereen die hem probeert te bedonderen, bedondert hij. Hij is meer anarchistisch dan dat hij aan de top van de apenheuvel wil zitten. Vos is niet uit op macht, maar hij weigert zich te laten onderdrukken of voor andermans karretje te laten spannen. Door veel beter te huichelen, ontmaskert hij de huichelaars’.
Hier stuiten we op een grote tegenstrijdigheid want Vos beschouwt zichzelf als eerlijk en echt. Hij zegt: ‘Ik ben die ik ben’. Lanoye: ‘Dit is een godslasterende uitspraak, het komt uit de Bijbel. Vos is veel te nuchter voor godsdienst. Ik vind hem heel Vlaams, heel Belgisch… Vos zegt ook: ‘At least I am not that kinda lying beast..’ terwijl hij de boel ondertussen dus wel bij elkaar liegt.’
Dat liegen heeft een duidelijk doel, namelijk zich ontworstelen aan de heersende machtssystemen (toen en nu) die doordrenkt zijn met hypocrisie. Om de grootste schurk, die over hem probeert te regeren, te slim af te kunnen zijn, móet Vos wel sluw zijn.
Lanoye vertelt nog even verder over schurken: ‘Neem Richard III. Hij was de laatste van de Yorks-lijn in het oude Engeland, en het nieuwe koningshuis van James I had er alle belang bij dat de vorige heersers als monsters werden afgebeeld, om zelf nog beter uit de verf te komen. James I subsidieerde Shakespeare en creëerde zo politieke propaganda doordat Shakespeare van Richard III een nog groter monster maakte dan Richard III in werkelijkheid was. Opvallend is dat Richard III een van de meest geliefde personages is die er bestaan… Zie daar de aantrekkelijkheid van het kwaad! Naast monsterlijk zijn deze personages toch ook menselijk. Ook ReinAard is ondanks dat hij een Vos is, een heel menselijk personage. Misschien slaat hij daarom zo aan.’
ReinAard – het feuilleton speelt nog t/m donderdag 18 juni op Oerol. Kijk voor meer informatie hier in het programma.
